1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਮਦ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਚ, ਲੋਹੜੀ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵੰਤ ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਭੰਗੜਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਕਢਾਈ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਝਲਕ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ
ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰਫਲ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੇਤਰ ਉਸ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ (ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ‘ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ), ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ’ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੰਦੂਰੀ ਰੋਟੀਆਂ, ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ, ਦਾਲ ਮੱਖਣੀ, ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਨਾਲ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਲੱਸੀ ਦੇ ਗਲਾਸ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜੋ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਵਰਤ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਗੱਲ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਵੀ ਕੱਦ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਵੱਈਆ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ) ਵੱਲਂੋ ਕਈ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਲਤ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤ ਅਣਮੁੁੱਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹੋਰ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਫਲਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਲੋਪ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਾਰਕ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ
ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਤੇਜ਼ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗੀ ਨਿਕਾਸ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੁਨਰਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕ ਕਲਾ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕ, ਹਿੰਮਤ ਕਰਨ ਤਾਂ ਨਾਟਕਾਂ, ਫਿਲਮਾਂ, ਗੇਮਾਂ ਜਾਂ ਵਰਚੁਅਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਰੁਝਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ’ਚ ਸਾਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ’ਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕੇ। ੍ਹ
-ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫਲੋਰਾ
