ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੜਗਜ ਨੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਗੜਗਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚੰਗੀ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ, ਰੱਬ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਤਾਂ ਹੀ ਮਾਸੀ, ਭੁਆ, ਫੂਫ਼ੜ, ਤਾਈ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਦੇ ਨੇ।’
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਰਹੇ ਨੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।
ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ। ਅੰਕੜੇ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। 2001 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ 59.91 ਫੀਸਦੀ ਸਨ, ਪਰ 2011 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 57.69 ਫੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। 2025 ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 55 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1.87 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 1.72 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਘੱਟ ਜਨਮ ਦਰ , ਜੋ ਕਿ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਲੈਵਲ (2.1) ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਡਾਟਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1.73 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਬੈਲੰਸ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2024 ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਗੜਗਜ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਇਆ ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ। ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਰਹੇ ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੀ। ਪੰਜਾਬ ਇੱਕਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੇ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 25 ਮਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੌਮੀ ਚਿੰਤਾ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਆਏ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ 2014 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਥ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢੱਡਰੀਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ) ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬਿਆਨ ਪੰਥ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਕੁਝ ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਨੇ ਟਵੀਟ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰੇਗਾ।
ਪਰ ਯੰਗ ਸਿੱਖ ਐਕਟਿਵਿਸਟਾਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਵੇ।
Çੱੲੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਡਾਕਟਰ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਬਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ। ਬੱਚੇ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ?’
ਡਾ. ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਜਥੇਦਾਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਰਦਾਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਆਨ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ,ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘਟਨਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਕੜੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਪੀਲ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਧਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਝੜਪ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਚੰਗੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੌਮ ਏਕਜੁਟ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਕਟ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
