ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ (ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ.ਐੱਮ.ਈ.ਆਰ.), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਬਲਕਿ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਨੇ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ, ਨਿਊਰੋਲੋਜੀ, ਆਂਕੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥੋਪੈਡਿਕਸ ਵਰਗੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2025 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਦੀ ਵਰਲਡ ਬੈਸਟ ਹਸਪਤਾਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਸਪਤਾਲ ਰੈਂਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਮੋਹਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਲੋਜੀ, ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਆਂਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਾਪ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼੍ਰੀਮੰਨ ਹਸਪਤਾਲ, ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੈਸਟ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਸਪਤਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰੋਲੋਜੀ, ਆਰਥੋਪੈਡਿਕਸ ਅਤੇ ਗੈਸਟ੍ਰੋਐਂਟਰੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਐੱਸਪੀਐੱਸ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਮੋਹੰਦਾਈ ਓਸਵਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਂ ਹਨ। ਐੱਸਪੀਐੱਸ ਹਸਪਤਾਲ ਆਲ ਰਾਊਂਡ ਮਲਟੀ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੋਹੰਦਾਈ ਓਸਵਾਲ ਆਂਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦਰਨ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਪਾਇਨੀਅਰ ਹੈ। ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਹਾਣਾ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ 400 ਬੈੱਡਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਆਈ ਕੇਅਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ । ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਲਾਈਫ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਮਲਟੀ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਸਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਦੀ ਘਾਟ ਅਕਸਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਟੈਰਸ਼ੀਅਰੀ ਕੇਅਰ ਸੈਂਟਰ ਹੈ। ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਐੱਮ.ਈ.ਆਰ. ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਸਰਜੀਕਲ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ, ਨਿਊਰੋਲੋਜੀ, ਆਂਕੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਸਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ (ਐੱਨਆਈਆਰਐੱਫ) 2025 ਵਿੱਚ ਪੀਜੀਆਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਜੋਂ ਰੈਂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਯਾ ਕਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਦੋ ਵਾਰ ਕਲੀਨੈਸਟ ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਜੋਂ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਮਾਹਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ 90% ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਅਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟਾ ਦੀ ਵਰਲਡ ਬੈਸਟ ਹਸਪਤਾਲ 2025 ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ (84.51% ਸਕੋਰ ਨਾਲ), ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ 228ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਯੂਐੱਸ ਨਿਊਜ਼ ਗਲੋਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ 1253ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਡਰਮੈਟੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 19ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ। ਕਿਊਐੱਸ ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਬਾਈ ਸਬਜੈਕਟ 2025 ਵਿੱਚ ਇਹ 301-350 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਰੈਂਕਿੰਗ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਟਾਪ ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ 9.5% ਪੋਸਟਾਂ ਵੈਕੈਂਟ ਹਨ (247 ਪੋਸਟਾਂ), ਪਰ ਨਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3000 ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲ ਅਟੈਂਡੈਂਟਸ ਦੀਆਂ 62% ਪੋਸਟਾਂ ਵੈਕੈਂਟ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ 2015 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਟਾਫ ਓਵਰਬਰਡਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਉਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2025 ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਆਫੀਸਰਾਂ ਲਈ 51 ਵੈਕੈਂਸੀਜ਼ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੈਂਟਰਾਂ ਲਈ ਮੈਨਪਾਵਰ ਅਪਰੂਵਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਰਿਕਰੂਟਮੈਂਟ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਹੋਰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀ.ਐੱਮ.ਸੀ.ਐੱਚ.-32 ਅਤੇ ਜੀ.ਐੱਮ.ਐੱਸ.ਐੱਚ.-16 ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਪੀਜੀਆਈ ਵਰਗੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।